Бүген календарьда кызыклы дата бар

Рус алфавитында «Ы» хәрефе аерым, үзенчәлекле урын алып тора. Ул башка хәрефләрдән соңрак барлыкка килгән һәм бүгенге көнгә кадәр аңлатылмаган сәбәпләр аркасында рус телендә «Ы» хәрефеннән башланган бер генә сүз дә юк. Шуңа күрә «Ы» аеруча кызыклы санала.

Бүген сез рус телендәге иң гадәти булмаган хәреф турында җиде факт белән танышырсыз. Кириллицаның нигезендә яткан грек әлифбасында «Ы» хәрефе юк. Аерым хәреф буларак «Ы» бары тик XIV гасырда гына формалаша, ә аннан алда ул каты яки йомшак билге белән «I» хәрефе кушылмасы рәвешендә язылган, һәм бу кушылма «еры» дип аталган. «Ы» хәрефе, дөресрәге, аның «ЪI» рәвешендәге борынгы прототибы, праславян телендәге ɨ авазын белдергән. «ЪI» бары тик каты тартыклардан соң гына кулланылган.

Мәсәлән, борынгы чорда Г, К һәм Х хәрефләренең йомшак пары булмаган, шуңа күрә алардан соң беркайчан да И (I) хәрефе куелмаган, ягъни сүзләрдә бары тик ГЫ, КЫ һәм ХЫ иҗекләре генә очраган. Рус телендә «Ы» хәрефеннән башланган сүзләр юк, ләкин рәсми рус телле киңлектә кулланыла торган 23 топоним бар. Ытык, Ыспа, Ыныкчанский һәм башка торак пункт атамалары Россия халыкларының башка телләреннән кергән.

Филологлар ни өчен рус телендә «Ы» хәрефеннән башланган сүзләр булмавы турында уртак фикергә килмәгән. Иң ихтимал версия буенча, «Ы» — [и] фонемасының аллофоны гына (ягъни шул авазның әйтелеш варианты).

Димәк, «Ы» хәрефеннән башланган сүзләр була алмый, чөнки андый сүзләр чынлыкта «И» хәрефеннән башланырга тиеш. Төрки телләрдә «Ы» хәрефе еш кына сүз башында килә.

Мәсәлән, бер генә кыргыз телендә дә «Ы» хәрефеннән башланган 800 дән артык сүз бар. «Ы» хәрефенә хәтта һәйкәл дә куелган. Ул «Российская газета» инициативасы белән эшләнгән, Екатеринбургта кою ысулы белән ясалган һәм 2024 елда Кыргызстан башкаласы Бишкәк шәһәрендә «Ынтымак» паркында урнаштырылган.

2025 елда Түбән Новгород өлкәсенең Выкса шәһәрендә «Шәһәр әлифбасы» проекты кысаларында «Ы» хәрефе рәвешендәге арт-объект барлыкка килгән. Ул шәһәр исемендәге әлеге хәрефкә ишарә булып тора. Выксадагы «Ы»не көймәләр станциясе янында күрергә мөмкин. Рус телен өйрәнүче чит ил кешеләренә [ы] авазы аеруча авыр бирелә. Әйтелешне күнектерү өчен укучыларга тешләр арасына карандаш кыстырып күнегүләр ясыйлар.

Фото – ясалма фәһем