Киң күңелле кешеләр төбәге

Дәвамы. Башы газетабызның 4 июнь санында.

 Бер көнне, Халит Сабиров белән очрашып, кыскача гына булса да, әңгәмә корып алдык. Шушы сөйләшүне райондашларына да тәкъдим итәргә булдым. 

– Халит хәзрәт (ни өчен шулай эндәшкәнне соңрак аңларсыз), туып-үскән авылың Бүләк турында, нәсел-нәсәбең хакында әңгәмә корыйк әле.

– Бүләк авылы дөньяның бер оҗмах бакчасы кебек күңелдә яши. Авыл матур иде, табигатьнең гүзәл почмагына урнашкан. Кешеләрендә аерым бер тәрбиялелек бар иде. Балачакны искә алам – авыл кешеләре үсеп килүче яшь буынга бер дә кимсетүле карашта булмадылар. Бер-берсен җәберләү, азып-тузып йөрү, көчсезләрне, ярдәмгә мохтаҗларны кыерсыту, үзара ызгышларны күргәнем булмады дисәм, дөрес булыр. Һәркемгә үз туган җире, авылдашлары якын, әмма, дөньяда бүген генә яшәмим, белеп әйтәм: мин әйткән сыйфатлар белән сирәк авыллар гына горурлана торгандыр. Ул авылның суыннан гына түгел, тирән тарихыннан ук килә булса кирәк. Бездә үз дәрәҗәсен белә торган халык яши. 

Үзебезнең нәсел-нәсәпкә килсәк, әткәем – Заһир Сабир улы. Заһир гәрәпчә “ачык күңелле кеше” дигәнне аңлата. 1917нче елның 14 октябрендә элекке Калинин районының Бүләк авылында туган. Революция яшьтәше. Аның әткәсе Сабир гражданнар сугышында катнашкан булса кирәк, 1921 елда эзсез югала. Кайда ничек вафат булганы билгеле түгел, һәлак булган дип тә әйтәләр иде. Кем әйтмешли, мәхшәр елларның корбаны. Сабир бабайдан шактый тармаклы Сабировлар нәселе оеша башлый. Шул рәвешле, әткәй 4 яшьләр тирәсеннән ятим калган. Әткәйнең әнисе күрше Табанлы Күл авылыннан. Мөгаллимә исемле. Аның әткәсе мулла булган. Әби үзе дә укымышлы карчык иде. 

Әнкәй Минзәлә өязенең Зөбәер авылында туып-үскән. Зөбәер дә Калинин районына керде, хәзер Актаныш районында. Әткәсе Гыйззәтулла Нигъмәтуллин авылда гына түгел, районда абруйлы кеше иде. 1936 елда Мәскәүгә, СССР күләмендә Колхозчыларның II съездында делегат булып катнаша. Мәскәүдән ул күкрәгенә Хезмәт Кызыл байрагы ордены тагып кайта. Ул чакта андый дәрәҗәле орденга Татарстан күләмендә сирәкләр генә ия булгандыр. Бу орденның тәртип саны – 1924. Шул чакларның истәлеге буларак делегатларның күмәк төшкән фотосы саклана. Кечкенә чакта Зөбәергә кунакка бара идек. Җитеш тормышлы, тырыш хезмәт кешесе иде бабам. Ул чакта да, хәер, хәзер дә, хөкүмәт бүләкләре болай гына тапшырылмый торгандыр. Бабайга колхозлашу чорында кулак ярлыгы тагып, йортларын тартып алганнар һәм колхоз идарәсе итеп (кәнсә, канцелярия дип йөртәләр иде), Усы авылына күчереп салганнар. Бабай гаиләсе белән мунчада яшәп калган. Ике атын, сыер-сарыкларын, авыл хуҗалыгы инвентарьларын колхозга алганнар. Тулы куәткә яшәгән хуҗалык бернәрсәсез калган. Ул дәвернең мәнсезлегенә һуш китәрлек. Бабай колхозга керә. Ул алдынгы терлекче булды һәм намаз иясе иде. Без инде яшь буын, пионерлар идек, үзләренә кунакка баргач, гел искәртеп тора иде: “Балалар, кемдер әйтә дип, Аллаһка каршы сүз сөйләп, тел тигезә күрмәгез. Имансыз кешенең бәхете булмый!”

1929-1930 елларда “Бүләк бул” колхозы оеша, әткәй, ятим бала буларак, 13 яшеннән колхозчы була, шунда яшьтән эшли башлый. 1938 елда армия сафларына алына, Ерак Көнчыгышта хезмәт итә. Сугыш башлангач, аларны японнар һөҗүменнән саклану өчен тоталар, аннан японнарга каршы сугышта катнаша. Отделение командиры, старшина була. 1945 елның ноябрендә авылга кайта. 1947 елда әткәйне колхоз рәисе итеп билгелиләр. Бүләктән 212 кеше сугышка киткән, 100е һәлак була. Калган 100 ир-ат арасында офицерлар да, сержант, старшиналар да булгандыр, һәммәсендә Җиңү эйфориясе, “давай”лык җитәрлек. Колхоз сугыш чорында шактый бетәшкән, проблемалар баштан ашкан, барысын да хәл итәргә кирәк. Ул елларда кешеләр белән җитәкчелек итү җиңел булмагандыр. Әткәй ныклы, гадел, туры сүзле рәис булган, эше дә алга барган. Дөнья бит, кемгәдер ошап та бетмәгәндер, шулай да ул эшләгән чор кешеләреннән әткәй турында яман сүз ишетмәдем. “Бүләк бул” колхозының җире күп иде, 4 мең дисәтинә җире бар иде. Хрущев вакытында колхозларны эреләндерү башланды, биш авыл: Бүләк, Урәзмәт, Яңа Урәзмәт, Сикия, Мәсөготь Ленин исемендәге колхозга берләшәләр (соңрак ул Карл Маркс колхозы итеп үзгәртелә). “Бүләк бул” колхозы бетерелде, әткәй Бүләктә комплекслы бригада бригадиры итеп билгеләнде. Бүләк авылының чәчәк аткан чоры шушы елларга туры килә инде. 1958-1959 елларда Бүләк бригадасы районда иң күп иген суктырып алган. Бу тарихка кереп калган. 1958 елда әткәй – “Игенчелек буенча иң яхшы күрсәткеч”, 1959 елда “Терлекчелек буенча иң яхшы күрсәткеч” дигән Мактау грамоталары белән бүләкләнде, зур фотосы озак еллар Мактау тактасында торды. 1962 елда, чәчү тәмамланып, урып-җыюга әзерләнеп беткәч, әткәй, йорт саласым бар дип, райком рөхсәте белән, бригадирлыкны үзе яшьтән әзерләгән Мәхмүт абыйга тапшырып, эштән китте. Ул чакта яшьләрне үстерү программасы була, әткәй алга карап яши белә иде, яшь кадрлар үстерүгә нык игътибар бирде. Икенче елны озак еллар югары күрсәткечләргә ирешкән өчен дип, Бүләк бригадирына Ленин ордены кайтты. Райком орденны яшь бригадир Мәхмүт абыйга бирдертә. Әткәй, бердән, хезмәте бәяләнгәнен, икенчедән, яшьләрне үстерүгә керткән өлешен күреп, эчтән генә горурланып йөри иде. Ул чакта Хрущев илдә яшь кадрлар үстерү программасын гамәлгә кертә, Татарстанда Фикрат Табеев шушы программа җирлегендә күп яшь кадрларга юл ачуга булышлык күрсәтә. Ул үзе дә 30 яшьтән өлкә комитеты секретаре булып китә. Яшьләрне җитәкчелек эшенә тарту буенча авылларга конкрет бурычлар куела. Әткәй, яшь кадрлар буларак, Мәхмүт абыйны һәм Мирфәиз абый Галиевны зур хезмәткә әзерләде. 

Факил Сафин, язучы, Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты.

Фото – Фәрсия Мирхәйдәрова архивыннан. 

ТУЛЫРАК "АВЫЛ УТЛАРЫ" ГАЗЕТАСЫННАН УКЫГЫЗ